S323, Natoer en kultuer (1954)

S323, Natoer en kultuer (1954)
 
Ien mei de Fryske greide bin ik en neat haw ik ynliker leaf
   hân as dy.
In paad yn ’e finne, dêr’t oan wjerskanten de klaver opbollet –
Kinsto it litte der in hânfol ôf te skuorren? –
It leech fan it miedlân, dêr’t de raaien dy oer de knibbels rikke!
Ik bin gjin stedman, dat ik by droechte fan it moaie waar roppe kin,
Mar net ien sil it sa oangean as al it goede op jin takomt.
Sa hat net in Marsman it Hollânske leechlân beminne kind,
Dêrfoar moat ik nei de bijen fan Emily Dickinson ta,
Of ik moat Keats ha, as er op in opstap springt om de floed
   fan it lân te sjen.
 
Kultuer is tsjinwurdich in magysk eat dat de sielen behearsket;
Dr. Van der Wielen en frou Faber‑Hornstra binne dêrfoar
   oer in Rie steld.
Wy wisten it net, mar ús earste kultuer sil west hawwe de
    printen fan Kristens reize en fan Dútske romantyk;
En it lêzen fan Negerhut en Goudland en fan Edelhart en
    Vrijkogel
En in inkeld feuilletonstik mei dy frjemde nammen.
(Wie der net wat as ‘teestove’ by?)
En no haw ik 50 jier en langer oan it dichtsjen west,
In sirkel haw ik lutsen om de Koarnwerter toer hinne,
En wat der binnen lei fan it âlde Wildenge haw ik ôfrûn en
   belibbe.
En it soe wêze kinne dat ik dêr mei ek eat fan kultuer
   opbrocht hie.
Haw ik net fan in man heard, fier útstekkend boppe
   de mannichte,
En naam er net moarns earst yn ’e hannen de dichten fan
   Obe Postma?
 
It gedicht is te lêzen as in ferdigening fan eigen poëzy en de wearden dy’t foar de dichter betsjutting hienen. It past by it selsreflektearjend karakter fan syn poëzy, dat sterk wurdt yn de jierren fyftich.
Hy ferliket him mei oare en grutte dichters en fielt him net de mindere. It bringt jin in oar gedicht fan in jier earder yn it sin, dêr’t er yn skriuwt dat Rilke him neat hoegde te learen.  
 
Rilke hat earne foar in jonge dichter sein:
‘Hawwe Jo net (om te dichtsjen) jimmer Jo bernetiid,
Dy kostlike, keninklike rykdom, dat skathús fan oantinkens?’
Ik wie sokken rie net brek; ik wist oars wol
Fan dykhúskes en arbeidershuzen, fan hiem en skuthûn,
Fan in boat oan ’e wâl, dat op weachslach fergiet.
O dy krotten, dy’t it libben hienen en dêr’t de wrâld iepen lei!
            Ut: Krotten (diel fan: As men âld wurdt) SF 318; 1953)
 
En mear gedichten mei deselde ferdigenjende hâlding foar eigen poëzy oer binne te neamen, hiel wat yn de bondel Fan wjerklank en besinnen (1957), mar earder ûntbrekke se ek net.  
Syn magy, seit er, is wat oars as de magy dy’t tsjintwurdich sa by kultuer yn ’e moade is. Hy sil tinke oan it propagearjen fan de magy fan skriftleaze folken, dy’t nei de Twadde Wrâldoarloch de Westuropeeske kultuer in skoft ta foarbyld steld waard. Hy neamt trije dingen dêr’t er yn ferskilt. .
Dat is earst de natoer. Hy begjint ferrassend: dat is dochs apart, in dichter dy’t him ien fielt mei de greide en neat leaver hân hat as dat, tinkt de lêzer? Dan is der dochs wol wat oars of hegers? In selde, tige karakteristyk begjin fan ien dy’t him sabeare lyts makket, hat ek ’Fan God en heitelân hat Brolsma, like min as de dichter Obe Postma, nea net folle skreaun’ (SF 320, ek fan 1954; Tamminga hie it skreaun).
Mar fuort wurdt dúdlik makke dat it net de minsten wienen dy’t ek troch de natoer besiele waarden. Marsman mei syn ’traag door oneindig laagland’ moat it sa field hawwe (al kin it sa djip net west hawwe), Emily Dickinson mei har klaver en bijen die it en Keats mei syn sprong op in hikke om de floed fan it lân te sjen ek (by him de wyn troch it nôt en by Postma it rinnen troch de raaien yn it miedlân). Keats (sûnder him by namme te neamen), Rilke en Verweij hellet er yn itselde ferbân ek oan yn Is it wol grut? Is it djip weikomd? (SF 310; 1951). It antwurd is: It is net grutter as Fryslân, en dat wurdt dan lyksteld mei it ivige fan de natoer. De anekdoate oer Keats hie er lêzen yn 1918 yn de biografy fan S. Colvin. Yn Keats fûn er wat er neamt de ivichheid fan it eagenblik.
En as it dan om kultuer gean moat, dan is twad de skiednis fan wat om jin hinne is, it bertedoarp en it gebiet dêr’t it yn de Midsieuwen diel fan útmakke, miskyn wol mear kultuer as dy magy dêr’t tsjintwurdich sa fan beard wurdt (deselde gedachte ek yn Gers helje; SF 306; 1953).
En it tredde punt is it idee as soe kultuer skepen of befoardere wurde kinne mei it ynstellen fan in Ried. Dat rêde dr. Van der Wielen en frou Faber-Hornstra net. Al ier binne der fersen tsjin de sosjalisten dy’t it sa goed witte, letter ek tsjin de nasjonaalsosjalisten of it mastersfolk dat neat fan Saskia begrypt dy’t Rembrandt hawwe wol, en altyd stelt er dêr de ferwûndering om simpele dingen of it ienfâldich bestean fan in libben yn frijheid foaroer.
Besiele wurden en belibjen troch datsoarte dingen binne de dichter sûnder sokke kultuer en sa’n Ried al bard doe’t er as bern printen beseach en boeken lies, en syn libben lang hat er besiele west fan it meitsjen fan poëzy en histoaryske stúdzjes oer de wrâld dêr’t er as bern yn libbe hie.
Miskyn hat it net om ’e nocht west. Ien as ds. G.A. Wumkes koe der teminsten net sûnder, want dy is it dy’t er bedoelt. Wumkes wurdt in pear jier letter nochris yn stelling brocht (Op in ljochte dei yn septimber; SF 387; 1958). Postma ferwart him dêr tsjin wat ien ris sein hat, nammentlik: ’Dat boerespul dêr hawwe wy al genôch fan.’ 

Lykas mei Dickinson en Keats hellet er in tsjûge derby dat hy sels it net allinnich is dy’t der sa oer tinkt. Mar oars as by har neamt er hjir gjin namme. It giet om de gruttens en dy komt better út as er it hat oer in man, ’fier útstekkend boppe de mannichte.’ Ek sok omskriuwend oantsjutten docht Postma graach as it lykas hjir om belangrike saken giet. Sa doelt er op Rembrandt as er yn Peaskemoandei (SF169; 1927) skriuwt: ’as hy dy’t ik net neame sil.’ 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *